اعاده حیثیت از چشم

323232

از این پس برخی از مطالب مروری درباره کتاب «عکاسی و نظریه» در این صفحه آرشیو خواهدشد.

درباره کتاب «عکاسی و نظریه» - ۱

اعاده حیثیت از چشم:فرزان سجودی

به دلایل متعدد کتاب «عکاسی و نظریه: بررسی تطبیقی نظریه‌های ساختگرایی و پساساختگرایی در نقد عکس» نوشتهٔ دکتر مهدی مقیم‌نژاد کتاب مهمی است که در این یادداشت کوتاه سعی می‌کنم به مهم‌ترین آن‌ها اشاره کنم: 

۱-دوره‌ای که در آن زندگی می‌کنیم به قول لیوتار عصر اعادهٔ حیثیت از چشم است. زمانه‌ای که جایگاه فرادستِ عقل کلام محور و شیوه‌های استدلال و بیان زبانی رقیبی بسیار جدی و فراگیر در عرصهٔ بیان دیداری پیدا کرده است و از بامداد تا شامگاه پیوسته در معرض رسانه‌های دیداری و یا چند شیوه (زبانی/دیداری) قرار داریم و تجربهٔ زندگی معاصر بخصوص در شهر مانند ورق زدن یک مجلهٔ تصویری بزرگ است. بیلبورد‌ها، دیوارنگاره‌ها، تابلو‌ها، بدنهٔ اتوبوس‌ها، ایستگاه‌های اتوبوس، ایستگاه‌های مترو، بدنهٔ بیرونی قطارهای شهری و همچنین دیواره‌های درون واگن‌ها به رسانه‌های سنتی‌تر دیداری از جمله مواد چاپی چون مجلات مصور و چندرسانه‌ای‌ها از جمله تلویزیون و سینما افزوده شده‌اند. و صد البته عکس به معنای خاص کلمه نقش بسیار مهمی در این دگرگونی بزرگ فرهنگی و شکل‌گیری این فرهنگ بزرگ دیداری بازی می‌کند. بیش از دو هزار سال حاکمیت کم و بیش بلامنازع عقل کلامی به شکل‌گیری دانش‌های مهم توصیفی، تحلیلی و انتقادی در حوزهٔ بیان زبانی منجر شده است که بدنهٔ بزرگی از دانش‌های بشری را تشکیل می‌دهد اما از آنجا که بیان دیداری در بیشتر موارد یا منع شده و یا فرودست و تزیینی تلقی می‌شده است تا همین اواخر دانش تحلیلی و انتقادی مدون و درخوری نیافته بود. تقریباً از نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم و همزمان با دگرگونی‌های گسترده در فضای فرهنگی و حضور فراگیر بیان دیداری به تدریج نظریه‌پردازی در حوزهٔ تصویر بالیدن گرفت و امروز شاهد بدنهٔ درخور توجهی از این دست متون هستیم. برخی از آن‌ها از جمله بعضی آثار رولان بارت، سوزان سانتاگ، جان برگر، تری برت، استیو ادوارد، گوران سونسون و... به فارسی هم برگردانده شده‌اند. پس تولید متون نظری در زمینهٔ نقد و تحلیل عکس به زبان فارسی نیز بی‌تردید دارای اهمیت انکارناپذیری است و کتاب مقیم‌نژاد گام مهمی در این زمینه محسوب می‌شود. 

۲-در عنوان فرعی کتاب داریم «بررسی تطبیقی نظریه‌های ساختگرایی و پساساختگرایی در نقد عکس». این عبارت بسیار نویدبخش است چرا که این هر دو نظریه -که از جهاتی در تداوم یکدیگر قرار دارند در ضمن آنکه پساساختگرایی محصول نقد فعال ساختگرایی است- در طول سدهٔ بیستم و پانزده‌ سالی که از سدهٔ بیست و یکم می‌گذرد از جمله اثرگذار‌ترین و زایا‌ترین نظریه‌ها در حوزهٔ علوم انسانی و مطالعات فرهنگ محسوب می‌شوند؛ و خاستگاه نظری نشانه‌شناسی‌اند که رد انکارناپذیر خود را بر حوزهٔ توصیف، تحلیل و نقد متن، گفتمان، فرهنگ و کنشگری اجتماعی از طریق فرایندهای نشانگی گذاشته است. مقیم‌نژاد به درستی به سراغ دو منبع بسیار نافذ نظری معاصر رفته است و کوشش کرده است با رویکردهای نشانه‌شناختی ملهم از این دو منبع نظری در حوزهٔ تحلیل و نقد عکس در نظریه و عمل طبع آزمایی کند. او می‌نویسد، «این کتاب تلاش دارد ابتدا در سطح نظری، از نگاه ساختگرایانه، طبیعت عکس به مثابهٔ نشانهٔ تصویری، مقتضیات زبان‌شناسانهٔ عکاسی، و مؤلفه‌های ساختاری درونی رسانهٔ عکاسی را تحلیل کند و این نکته را معلوم دارد که تصویر عکاسی در ذات خود واجد چه ماهیت نشانه‌شناختی و مؤلفه‌های ساختاری خودبسنده‌ای است... در گام بعد، در صدد آن است تا این مسئله را روشن کند که رویکرد پساساختگرا موجب چه نوع دگرگونی‌هایی در زیرساخت‌ها یا ساختارهای اصلی رسانهٔ عکاسی و طبیعت نشانه‌ای عکس شده است و مصادیق عینی این دگرگونی‌ها در تاریخ عکاسی کدامند.» (۱۷). نکتهٔ مهم دیگر در بارهٔ کتاب آن است که نویسنده منابع نظری اثرگذاری را انتخاب کرده است. آشکار است که او نسبت به این مبانی نظری اشراف کامل دارد و آن‌ها را به خوبی درونی کرده است و در این متن تألیفی شرح خوبی از کاربرد آن‌ها در تحلیل تصویر در اختیار خوانندگان فارسی زبان قرار داده است. بسیار مهم است که کتابی در این سطح، نظریه‌بنیاد و روشمند باشد در غیر این صورت بی‌شک به اهداف خود دست نخواهد یافت. 

۳-در دوره‌ای که مشخصهٔ بارز آن فرهنگ تصویری است نوشتن کتابی در زمینهٔ نقد و تحلیل عکس بدون حضور عکس بی‌تردید عحیب به نظر می‌رسید. سومین نکتهٔ مهم دربارهٔ این کتاب آن است که مقیم‌نژاد ضمن آنکه در زمینهٔ نظریه‌پردازیِ نقد و تحلیل عکس شرح جامعی از مبانی ساختگرایی و پساساختگرایی و شیوه‌های نشانه‌شناختی نقد و تحلیل عکس ارائه کرده است به آن بسنده نکرده و وارد نقد عملی شده است و بر اساس آن مبانی نظری تحلیل‌های مفصل و جامعی از آثار دو عکاس اثرگذار یعنی رابرت فرانک و سیندی شرمن ارائه داده است. با اینکه در عنوان کتاب وجه نظریه غالب است مقیم‌نژاد به خوبی الگویی از نقد عملی ارائه کرده است و همین نکته است که کتاب را از جمله به یک کتاب درسی مطلوب تبدیل می‌کند. دانشجویان ضمن فراگرفتن بخش‌هایی مهمی از نظریهٔ عکس کاربرد عملی این نظریه‌ها را در تحلیل عکس نیز فرامی‌گیرند. می‌توان این پرسش را مطرح کرد که چرا این دو عکاس و نه عکاسان دیگر و دوم اینکه به دلایل اهمیت بافت فرهنگی چرا آثار عکاسی از عکاسان ایرانی برای نقد و تحلیل انتخاب نشدند. او خود در پاسخ به این سوال می‌نویسد، «اصلیترین دلیل انتخاب رابرت فرانک و سیندی شرمن، در میان همهٔ گزینه‌هایی که می‌توانست مورد نظر قرار بگیرد، بیش از هرچیز به همسویی آثار آن‌ها با هدف نظری برمی‌گشت که در دستور کار این پژوهش قرار داشت و این مسئله با خواندن کتاب با جزییات بیشتر معلوم خواهد شد... آثار فرانک و شرمن از این بابت با اهمیت‌اند که برخی از مولفه‌های مهم ساختگرایی و پساساختگرایی را در دل خود دارند و افزون بر این بستر مناسبی را برای به آزمون گذاردن استراتژی‌های عملی این دو نوع نقد در اختیار ما می‌گذارند. و دیگر آنکه، رابرت فرانک و سیندی شرمن، به عنوان دو هنرمند مدرن و پسامدرن، هر یک نمونه بارز جو نظری دوران خود محسوب می‌شوند» (۲۱). بنابراین انتخاب‌های مقیم‌نژاد به اصطلاح انتخاب هدفمند هستند و بدیهی است که پژوهش کیفی از این نوع انتخاب‌هایی هدفمند داشته باشد. 

۴-کتاب از نظر پوشش دیدگاه‌های نظریه‌پردازان ساختگرا و پساساختگرا و نشانه‌شناس عکس بسیار جامع است تا جایی که ممکن است این ایراد به آن وارد شود که از این جهت ویژگی دانشنامه‌ای پیدا کرده است و برخی از اطلاعات داده شده شاید حشو به نظر برسند. در هر حال از آنجایی که این کتاب بر مبنای رسالهٔ دکتری مقیم‌نژاد شکل گرفته است شاید این عارضهٔ گریبانگیر رساله‌های دانشگاهی است که به کتاب نیز راه پیدا کرده است. 

۵-و سرانجام اینکه به نظر می‌رسد نمونه‌های مورد مطالعه مقیم‌نژاد در این کتاب با رویکرد عکاسی هنری، هر چند با دو شیوه تولیدی متفاوت، گرفته شده است. بسیار ضروری است که با توجه به حضور گستردهٔ تصویر در ارتباطات روزمره، تبلیغات، اخبار و اثرگذاری بسیار زیاد گفتمانیِ عکس، نویسندگان این حوزه به نگارش آثاری تحلیلی از نقش‌های ارتباطی و گفتمانی عکس بنویسند و در این می‌ان، بی‌شک چارچوب‌های نظری نشانه‌شناسی فرهنگی، نشانه‌شناسی اجتماعیِ تصویر و نشانه‌شناسی گفتمانی نیز در زمینهٔ نقد و تحلیل عکس می‌تواند بسیار کارآمد باشد. 

فرزان سجودی

دانشیار و عضو هیأت علمی دانشکده سینما و تأ‌تر دانشگاه هنر

چاپ نخست مطلب: روزنامه شرق، ۲۷ اسفند ۱۳۹۳

سیدمجتبی خاتمی [ ۰۶ آذر ۱۳۹۴ ]

بسیار هم عالی


:
:
:
:
:
اگر تصویر نمایش داده نشده است و یا خوانا نیست، لطفا بر روی آن کلیک کنید تا عبارت جدیدی نمایش داده شود.